احیای فصلنامه دانش حفاظت و مرمت: روند، اقدامات و دستاوردها

نشریه دانش حفاظت و مرمت، به‌عنوان یکی از نشریات تخصصی در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی، فعالیت خود را از بهار ۱۳۹۶ آغاز کرده است. این نشریه با هدف انتشار آخرین یافته‌های علمی، پژوهش‌ها و تجربیات مرتبط با حفاظت و مرمت میراث فرهنگی، پس از انتشار بیش از ۲۲ شماره، جایگاه ویژه‌ای در میان پژوهشگران، مرمتگران و علاقه‌مندان به این حوزه پیدا کرده است. با این حال، پس از انتشار اولین شماره در بهار ۱۳۹۶، نشریه با وقفه‌هایی در انتشار مواجه شد؛ به‌طوری‌که شماره دوم در بهار ۱۳۹۸ و شماره سوم در بهار ۱۳۹۹ منتشر گردید. این وقفه‌های طولانی باعث شد که نشریه به دلایل مختلف از روند عادی انتشار خود خارج شده و کاملاً برای مدت 4 سال انتشار آن متوقف گردد. توقف چهار ساله موجب شد ۱۶ شماره کمبود برای نشریه ایجاد شود. از این رو با توجه به اینکه نیاز بود پژوهشکده حفاظت و مرمت ایرا ن به­عنوان یکی از با سابقه­ترین مراکز علمی ایران و خاورمیانه در این حوزه بروندادی علمی را سامان دهی و راهبری نماید. در بهار 1403 با تغییر رویکردهای مدیریتی در پژوهشکده تصمیم بر آن شد تا این نشریه به عنوان یکی از اهداف مهم این سال احیا شود و روند انتشار آن تداوم یابد از این رو در تابستان ۱۴۰۳ با تغییراتی اساسی در ساختار و رویکردها این نشریه، بار دیگر فعالیتش را از سر گرفت. این تغییرات نه‌تنها موجب احیای نشریه شد، بلکه آن را به وضعیتی پایدار و پیش‌رونده رساند. در این یادداشت، به بررسی روند احیای نشریه، اقدامات انجام‌شده و سپاسگزاری از همکاران محترمی خواهم پرداخت که در طی ۸ ماه این مهم را به انجام رساندند.

  1. یکی از نخستین اقدامات برای احیای نشریه، ایجاد تغییراتی در هیئت تحریریه و گروه دبیران علمی بود. اعضای جدید هیئت تحریریه از میان اساتید برجسته و پژوهشگران فعال در تخصص­های حفاظت و مرمت اشیا فرهنگی- تاریخی، حفاظت و مرمت بناها و بافت­های تاریخی و علوم میان رشته­ای مرتبط مانند شیمی، زمین­شناسی و معماری و غیره انتخاب شدند و در این انتخاب مرتبه علمی، توانایی کار تیمی، گستردگی جغرافیایی در کنار تجربه و تخصص و ارتباط ایشان با حوزه حفاظت و مرمت مدنظر قرار گرفت.
  2. در ادامه تارنمای جدید نشریه با امکانات پیشرفته‌تر طراحی و راه‌اندازی شد تا دسترسی به مقالات، ارسال سریع‌تر مقالات به داوری و تعامل با نویسندگان و خوانندگان تسهیل گردد. علاوه بر این، کانال‌هایی در شبکه‌های اجتماعی برای افزایش ارتباط با جامعه علمی و علاقه‌مندان ایجاد شد. این کانال‌ها به‌طور روزانه فعالیت‌ها و روند رو به رشد نشریه را پوشش دادند و به‌عنوان پل ارتباطی میان نشریه و جامعه علمی عمل کردند. تارنمای نشریه اینجا
  3. با توجه به وقفه‌های طولانی‌مدت در انتشار نشریه، یکی از چالش‌های اصلی، کمبود مقالات برای احیای ۱۶ شماره منتشر نشده از بهار ۱۳۹۹ تا بهار ۱۴۰۳ بود. برای حل این مشکل، فراخوان مقاله‌ای گسترده در تابستان ۱۴۰۳ منتشر شد. همچنین، مقالات برگزیده همایش سیزدهم مرمت که در اردیبهشت ۱۴۰۳ برگزار شده بود، پس از داوری و انجام اصلاحات لازم، برای انتشار در نشریه استفاده گردید. این اقدام نه‌تنها به پر کردن خلأ شماره‌های عقب‌افتاده کمک کرد، بلکه باعث انتشار مقالات با کیفیت و مرتبط با آخرین یافته‌های علمی در نشریه شد.
  4. برای تسریع در روند احیا، نشریه انتشار آن را از تاریخ جدیدتر به تاریخ قدیم‌تر آغاز شد. به نحوی که اولین شماره احیایی، شماره ۱۸ (مربوط به زمستان ۱۴۰۲) بود و به ترتیب انتشار شماره‌ها از بالا به پایین تا شماره ۴ ادامه یافت. این رویکرد باعث شد هم‌زمان با انتشار شماره‌های عقب‌افتاده، شماره‌های جدید سال ۱۴۰۳ نیز آماده و منتشر گردند. از اقدامات احیایی مهم در نشریه تصمیم برای انتشار شماره‌های احیایی و حتی شماره‌های جدید در قالب موضوعات خاص و شاخص بود. این موضوعات شامل حوزه‌هایی مانند حفاظت و مرمت مواد آلی، سنگ، سفال، آرایه‌های معماری و مستند‌سازی و غیره می‌شد. این رویکرد باعث شد تا هر شماره از نشریه به‌صورت متمرکز و تخصصی به یکی از موضوعات کلیدی حوزه حفاظت و مرمت بپردازد. به‌این ترتیب، منابع مدون و جامعی در اختیار محققان و متخصصان قرار گرفت که دسترسی به اطلاعات بروز و کاربردی را در هر حوزه تسهیل می‌کرد. این اقدام نه‌تنها تا حدی به تخصصی‌تر شدن محتوای تک شماره­ها نشریه کمک کرد، بلکه باعث شد منابع منتشرشده به‌عنوان مرجعی قابل استفاده در موضوعات شاخص حوزه حفاظت و مرمت شناخته شوند.
  5. بهبود فرآیند داوری و انتشار یکی از اقدامات کلیدی در احیای نشریه بود. طراحی صفحات جدیدی برای نشریه انجام شد و تغییرات اساسی در ظاهر و ساختار آن اعمال گردید. نشان‌واره نشریه با دقت بیشتری طراحی شد تا هویت بصری آن تقویت گردد. همچنین، ISSN نشریه به‌صورت چاپی و الکترونیکی تأیید و اخذ شد که به رسمیت‌بخشی بیشتر نشریه در سطح ملی و بین‌المللی کمک کرد. شیوه‌نامه جدیدی نیز برای مقالات نوشته شد که تمامی گونه‌های مقالات را پوشش می‌داد و از نظر شکلی و طراحی و روش ارجاع دهی، یکپارچگی را رعایت می‌کرد.
  6. برای جذب مقالات با کیفیت، نشریه اقدام به سفارش مقالات به متخصصین کرد. این اقدام باعث شد مقالات با کیفیت بالا و مرتبط با آخرین یافته‌های علمی به نشریه ارسال شوند. همچنین، تبلیغات گسترده در شبکه‌های اجتماعی و همکاری با مراکز علمی و پژوهشی، منجر به ارسال مقالات خوب و با کیفیت به نشریه شد. یک گروه ۱۰ نفره متخصص نیز مسئولیت ویرایش ادبی، علمی، ساختاری و فنی مقالات را بر عهده گرفتند تا مطمئن شوند مقالات از بالاترین استانداردهای کیفی و ویرایش برخوردار هستند.
  7. یکی از اقدامات قابل توجه در فرآیند احیای نشریه، همکاری با متخصصین دغدغه‌مند به عنوان سردبیر مهمان بود. این رویکرد به نحوی اجرا شد که از مجموع 16 شماره منتشر شده احیایی نشریه، 11 شماره با کمک و همراهی این متخصصین به ثمر رسید. این اقدام با ایجاد تنوع به محتوای نشریه، موجب تبادل ایده‌ها و تقویت شبکه‌های علمی و حرفه‌ای با جذب مخاطبان جدید و افزایش اعتبار نشریه در جامعه علمی همراه بود، چرا که هر سردبیر مهمان با تخصص خاص خود، به عنوان پل ارتباطی بین نشریه و گروه‌های مختلف تخصصی عمل می‌کرد.

سپاسگزاری: فصلنامه دانش حفاظت و مرمت، مرهون تلاش‌ها و همراهی بسیاری از افراد است که با دقت، تعهد و عشق به میراث فرهنگی، در این راه گام نهادند. در این بخش، بر خود لازم می‌دانم از تمامی کسانی که در این مسیر همراه ما بودند، صمیمانه تشکر کنیم:

  • دکتر ابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری که پس از تغییرات مدیریتی با تأکید بر تداوم مسیر احیای نشریه، همواره حامی آن بودند.
  • جناب آقای دکتر مصطفی ده­پهلوان، مدیر مسئول نشریه که فرصت احیا نشریه را فراهم کردند و همواره مشوق و پشتیبان این حرکت نشریه بودند.
  • اعضای برجسته شورای دبیران نشریه، دکتر مهدی علوی، دکتر فرامرز رستمی چراتی، دکتر منصور قربانی، سیدمحمدامین امامی، دکتر یاسر حمزوی، دکتر امید عودباشی، دکتر علی نعمتی بابای لو، دکتر مهدی مکی نژاد، دکتر بهزاد شیرکوند هداوند، دکتر ذات الله نیکزاد، دکتر مریم افشار پور، دکتر احد نژاد ابراهیمی، دکتر پرویز هولاکویی، دکتر مرتضی میر غلامی، مهندس حمید ملکیان، مهندس میترا اعتضادی، دکتر حمید فدایی که راهنمای مراحل علمی نشریه بودند.
  • جناب آقای دکتر مسعود باتر، عضو هیئت‌علمی دانشگاه زابل؛ سرکار خانم نسرین نوحی باباجان؛ آقای دکتر فرامرز رستمی چراتی؛ آقای دکتر امین‌الله کمالی؛ سرکار خانم دکتر فاطمه علیمیرزایی؛ سرکار خانم دکتر فضه رحیمی از همکاران عضو هیئت‌علمی و کارشناسان پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری؛ سرکار خانم دکتر مریم شیروانی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر شیراز؛ جناب آقای دکتر دانیال هرندی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز؛ جناب آقای دکتر محسن محمدی آچاچلویی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر اصفهان؛ جناب آقای دکتر محمد حکمت، مدرس موزه‌داری در دانشگاه هنر اصفهان؛ و جناب آقای دکتر حمزوی، عضو هیئت‌علمی پژوهشکده بناها و بافت‌های تاریخی، به عنوان سردبیران مهمان مسئولیت بررسی و اصلاح مقالات را بر عهده گرفتند و نقش مهمی در ارتقای سطح علمی نشریه ایفا کردند.
  • جناب آقای دکتر حمید فدایی، مدیر داخلی نشریه که با مدیریت دقیق و هماهنگی‌های مؤثر، روند اجرایی نشریه را به‌صورت منظم و حرفه‌ای پیش بردند.
  • سرکار خانم پرستو عرفان منش و سرکار خانم فلک ناز باقری در گروه اجرایی نشریه
  • سرکار خانم سحر نوحی و سرکار خانم نسرین نوحی باباجان که ویراستاری بخش انگلیسی مقالات را بر عهده داشتند.
  • ویراستاران ادبی و علمی مقالات فارسی، شامل سرکار خانم نرگس افضلی پور، فاطمه علیمیرزایی، نرگس دوستی، شکوفه مصباحی، شیبا خدیر، سحر برهان و فضه رحیمی
  • جناب آقای دکتر حجت‌الله امانی که طراحی زیبا و معنوی بسم‌الله اختصاصی نشریه را انجام دادند.
  • سرکار خانم زهرا ابوالفتحی که مدیریت دفتر و تارنمای نشریه را بر عهده داشتند.
  • سرکار خانم لیلا نفیسی نیا مسئول دبیرخانه نشریات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری که موارد ارتباطی با وزارت ارشاد وزارت علوم را بر عهده داشتند.
  • جناب آقای حمزه حمزه به‌عنوان طراح صفحات و جلد نشریه تمامی شماره­های احیایی که نقش بزرگی در ارائه سیمای نشریه داشتند.
  • جناب آقای آیدین فدایی هنرمند خلاق و جوان که طراح جلد و تدقیق نشان‌واره‌ی دوره جدید نشریه را بر عهده داشت.
  • و در نهایت داوران محترم که با دقت و تعهد، مقالات را بررسی و نظرات ارزشمند خود را ارائه کردند.

فصلنامه دانش حفاظت و مرمت، با تلاش‌های مستمر و تغییرات اساسی در ساختار و رویکرد خود، توانست پس از وقفه‌های طولانی‌مدت، بار دیگر در وضعیت باثباتی قرار گیرد. این موفقیت حاصل همکاری شورای دبیران، نویسندگان، داوران و تمامی دست‌اندرکاران نشریه است. امروز، این نشریه به‌عنوان یکی از نشریات معتبر وزارت علوم تحقیقات و فناوری در حوزه حفاظت و مرمت میراث فرهنگی به فعالیت خود ادامه می‌دهد و امید است که با ادامه این روند، جایگاه خود را در سطح ملی و بین‌المللی تثبیت و ارتقا دهد.

مهدی رازانی

سردبیر نشریه دانش حفاظت و مرمت