بناهای مذهبی از دوران پیش از تاریخ تا زمان حاضر، نقش مهمی در تشکیل عناصر ساختاری شهرها، سکونتگاه­ها و حتی روستاها ایفا کرده­اند. کاوش­های باستان­شناسی و شواهد تاریخیِ موجود، نشان می­دهند که معابد و اماکن مذهبی در دوره­های قبل از اسلام همواره یکی از مراکز کانونی تجمع مردم برای انجام مراسم آیینی بوده­اند. در دوران اسلامی و با حاکم شدن ایدئولوژی جدید، فضاهای معماری و شهرسازی نیز تغییر یافت و افراد با ساختن مسجد در مهم‌ترین نقطۀ شهر یا روستا، توانستند جایگاه مقدس مکان عبادت در برابر معبود را حفظ کنند. مسجدها در ابتدا با الگو گرفتن از خانۀ پیامبر، فاقد عناصر وابستۀ مشخصی بودند؛ اما رفته­رفته، الحاقات فراوانی یافتند. افزوده شدن قسمت­های مختلف از جمله محراب، منبر، مناره و مقصوره و اجرای تزیینات فاخر آجرکاری، گچ‏بری و کاشی­کاری سبب شد تا مساجد علاوه بر کارکرد اصلی­شان به عنوان محل عبادت، تبدیل به مکانی جهت شکوفایی استعداد هنرمندان شوند. در ایران نیز مانند سایر کشورهای اسلامی، معماران و هنرمندان در دوره­های مختلف حداکثر تلاش خود را به کار بستند تا مساجد را هر چه زیباتر و ماندگارتر بسازند؛ گاهی نیز این هنرمندان به منظور استفادۀ مجدد از این مساجد، به تعمیر آن­ها همت گماشتند. مسجد جامع هفتشویه در نواحی شرقی شهر اصفهان، ازجمله مساجدی است که طی چند قرن و با وجود الحاقات فراوان، تا حدی توانسته به حیات کالبدی خود ادامه دهد. این تحقیق، در تلاش است با شناخت و معرفی مسجدِ مذکور به علاقمندان هنر و معماری ایران، در حفاظت از آن سهمی هر چند کوچک ایفا کند. پژوهش پیشِ رو با اتکا به مستندات و شواهد موجود، اعم از گزارش­های تاریخی، تصاویر قدیمی و نگاشته­هایی که تمامی پژوهشگران گذشته و کنونی در ارتباط با این مسجد مهم قرون میانی اسلامی ارائه کرده­اند، به گردآوری مطالب و تجزیه و تحلیل آن‌ها پرداخته­است.

این کتاب در چهار فصل تدوین شده‏است: در فصل نخست، مقدمه، کلیات تحقیق، موقعیت قرارگیری مسجد در ناحیه قُهاب اصفهان، راه­های دسترسی به آن و وجه تسمیۀ روستا و مسجد بیان شده‏است. فصل دوم به شناخت تاریخی و باستان­شناسی مسجد جامع هفتشویه اختصاص دارد. در این فصل به طور مختصر، برجسته­ترین ویژگی­های تاریخی ـ اجتماعی دوره­های سلجوقی و ایلخانی در نواحی مرکزی، پیشینۀ مطالعه­های مستقیم در باب مسجد جامع هفتشویه و آرایه­های آن و همچنین مطالعه­های تطبیقی در گاه­نگاری آن مورد بررسی قرار گرفته‏است. در فصل سوم پس از تبیین مطالب کوتاهی در رابطه با هنر و معماری دوره­های سلجوقی و ایلخانی در نواحی مرکزی ایران، به شناخت کالبدی و اجزای معماری مسجد جامع هفتشویه پرداخته شده‏است. در فصل چهارم کلیۀ مطالب مربوط به بقایا و آرایه­های موجود در مسجد جامع هفتشویه شامل آرایه­های گچی، آجرکاری، کاشی­کاری و همچنین محراب ارزشمند بنا تبیین شده و با نگاهی به وضعیت حاضر بنا برخی از مهمترین مسائل حفاظتی مربوط به آن مورد بررسی قرار گرفته‏است.

نگارندگان بر خود لازم می­دانند از تمام کسانی که در راستای تدوین و به اتمام رسیدن این پژوهش قدمی برداشته­اند، سپاسگزاری نمایند:

از جناب مهندس احمد منتظر، دکتر عیسی اسفنجاری، دکتر یاسر حمزوی، دکتر عبدلله میرزایی که راهنمایی­هایشان جهت درک معماری و تزئینات مسجد راه­گشا بود، سپاسگزاری می­کنیم.

 از آقایان میثم براری، فریبرز ولی پور، دکتر بهشاد حسینی، مهندس ایمان پیمانی، علی مسافری ضیاءالدینی، محسن انصاری و هانی زارعی، مهدی صدقی، سجاد عباسیان شاندیز و خانم­ها فتانه فرید و فاطمه صحتی، به جهت یاری رساندن در تکمیل اسناد مربوط به مسجد در مقاطع مختلف چند سال اخیر، قدردانی می­شود.

و همچنین همراهی­های خانم­ها مهندس راضیه لاله، لاله امانی، مریم پور اسماعیلی، مهندس نورا مهرآیین و آقایان پرهام میردامادی، مجید درختی، علی عطریان، علیرضا سهیلی پور، و میلاد محمدی در تهیۀ برخی طرح­ها، نقشه­ها و اسکیس­ها جای سپاسگزاری ویژه دارد.

 

مهدی رازانی/ یدالله حیدری باباکمال

 برای تهیه کتاب به سایت انتشارات دانشگاه هنر اسلامی تبریز مراجعه فرمایید.

اینجا

فهرست و دیگر اطلاعات شناسنامه کتاب  اینجا